Wat is QAnon?

Is het gevaarlijk? En waarom is deze samenzweringstheorie zo populair?

(Eerste publicatie: 21-08-2020. Dit artikel wordt doorlopend ge-update.)

De gebeurtenissen op een rij

Twitter verwijderde in juli 2020 ongeveer 7000 QAnon-accounts omdat ze de Twitter-gebruikersvoorwaarden overtraden in relatie met haat en intimidatie. Facebook kondigde ook aan dat het advertenties verbiedt van QAnon-aanhangers. Op 7 oktober 2020 kondigde Facebook zelfs aan om alle QAnon Facebook-pagina’s, -groepen en Instagram-accounts te verwijderen.

Videoplatform YouTube kondigde op 15 oktober 2020 een wijziging aan in het beleid in verband met ‘haat en intimidatie’. Door deze wijziging werden QAnon-video’s verwijderd. Op 21 oktober 2020 verwijderde Youtube het account van complotdenker en QAnon aanhanger Lange Frans.

Ook social media app TikTok heeft een aantal hashtags met betrekking tot QAnon geblokkeerd om in de zoekresultaten te verschijnen.

Bij de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 zag je ook veel mensen met een vlag zwaaien met de letter Q erop, soms in combinatie met QAnon teksten.

Kortom: Wanneer je het nieuws volgt, zie je deze theorie – of liever: deze beweging  achter deze theorie – steeds vaker verschijnen.

Wat is QAnon?

Maar wat is QAnon eigenlijk? En wat heeft het te maken met corona, 5G en 11 september?

QAnon is een complottheorie. De meest extreme aanhangers geloven dat er een wereldwijd netwerk is van regeringsfunctionarissen en andere elitefiguren die in het geheim de wereld besturen. Het is de ‘deep state’. Zij hebben de politiek, het bedrijfsleven en de media in handen en controleren deze. In het geheim is dit netwerk (volgens de meest radicale QAnon aanhangers) bovendien een groep van satan-aanbiddende pedofielen. QAnon is de beweging van mensen die dit geheel ‘doorzien’.

De mensen uit de deep state kunnen wegkomen met deze pedofiele handelingen, omdat ze immers de regie hebben over politiek, rechtsstaat en media. De theorie van QAnon gaat er vervolgens van uit dat president Trump is aangewezen door het leger om een einde te maken aan dit geheime netwerk. Trump voert dus een geheime oorlog tegen deze deep state.

De Storm

De pogingen van president Trump om de deep state te bestrijden zullen leiden tot ‘de Storm’: een gebeurtenis waarbij de duizenden leden van dit netwerk worden gearresteerd en het Amerikaanse militaire apparaat het bestuur over het land gaat overnemen. (Volgens sommige QAnon aanhangers was de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021 een mislukte ‘Storm’.) Vervolgens ontstaat een utopie op aarde.

Bovenstaande uitleg van deze theorie verklaart ook waarom de theorie populair is bij fervente Trump-supporters.

Wie is Q?

De beweging QAnon is gestart door Q. Maar wie is dat eigenlijk? De term QAnon is een samenvoegsel van Q en ‘Anon, dat verwijst naar een anonieme of pseudonieme internetposter. Wie is Q?

Het korte antwoord: waarschijnlijk is het Ron Watkins, eigenaar van online forum 8kun.

Maar het begon allemaal eerder al, op 28 oktober 2017 plaatste Q voor het eerst een bericht plaatste op het online forum 4Chan. Of Ron Watkins toen al de regie had over het account, wordt betwijfeld. Dat hij dat later wel kreeg is met een grotere stelligheid te zeggen.

Q plaatste jarenlang cryptische berichten over de deep state op het internet. In het eerste bericht voorspelde hij bijvoorbeeld de aanstaande arrestatie van Hillary Clinton. Dat bleek niet waar te zijn, maar volgens de QAnon-aanhangers verspreidt Q soms opzettelijk misinformatie omdat het nodig is een rookgordijn op te trekken om zo anoniem te blijven.

Q beweerde steeds zelf een hooggeplaatste militaire officier te zijn. Hij was daarin overigens niet de eerste. Er was in 2017 op 4Chan al een grote verscheidenheid aan anonieme accounts die allemaal beweerden dat ze speciale toegang tot het militaire apparaat hadden. Waarom de berichten van Q zijn uitgekozen, is een raadsel.

Familie Watkins

De bekende podcast ‘Reply All’ onderbouwt bijvoorbeeld ijzersterk dat de eigenaar van online forum 8kun, Jim Watkins samen met zin zoon Ron achter het account van Q zitten. Ook ABC news claimt dat het Watkins is. Watkins is de eigenaar van online fora 8chan en 8kun. Op deze beide fora plaatst het Q account zijn berichten. Als beheerder van een Imageboard is het immers mogelijk om iemands account over te nemen. En toen het 8chan-platform drie maanden offline was, plaatste “Q” geen enkel bericht online. Dat gebeurde pas weer op het nieuwe forum van Watkins, 8kun. Dat is zeer opvallend te noemen. Dat iemand die frequent berichten plaatst op internet opeens 3 maanden wacht op een nieuw, nog te bouwen, forum.

De identiteit van Q lijkt mij nogal een cruciaal onderdeel. Want wanneer het account van Q in een vroeg stadium al zou zijn gekaapt zou zijn door de familie Watkins, valt het idee dat de samenleving werd gevoed met high intelligence information dus als een kaartenhuis in elkaar. Dan blijkt het allemaal doorgestoken kaart. Dan blijkt dat derden ‘Q’ gebruiken voor hun eigen agenda. (NB: Ron Watkins lijkt in deze clip dus toe te geven dat hij ‘Q’ is. Dit sluit aan bij eerdere onderzoeken.)

 

Q als klokkenluider

Q zegt dus dat hij een insider is, iemand met kennis van de deep state. Hij profileert zich als een soort klokkenluider, die middels raadselachtige berichten probeert het land te beschermen tegen de deep state. In de afgelopen jaren zijn er meer dan duizenden berichten geplaatst die vervolgens gretig worden geanalyseerd en geïnterpreteerd door Q-aanhangers. De daaruit afkomstige conclusies worden breed gedeeld op verschillende sociale media-kanalen. (NB: Sinds december 2020 zijn er door Q geen berichten meer online geplaatst. Veel van de denkbeelden van QAnon zijn echter overgenomen door conservatieve Amerikaanse republikeinen).

Pedofilie

In lijn met de theorie heeft Q vele progressieve acteurs, democratische politici en ambtenaren valselijk ervan beschuldigd dat ze lid zijn van een internationale organisatie voor pedofilie. Volgens de berichten van Q heeft Trump bijvoorbeeld zélf de samenwerking met Rusland in 2016 geveinsd, zodat hij aanklager Robert Mueller in dienst kon nemen om de deep state te ontmaskeren en een staatsgreep door Obama, Clinton en Soros te voorkomen.

Omdat de uitingen van sommige QAnon-aanhangers soms haatdragend en intimiderend zijn, hebben verschillende sociale media-platforms als Twitter, Reddit en Facebook maatregelen genomen tegen profielen of groepen die hun richtlijnen schenden. Facebook heeft QAnon profielen verwijderd en TikTok heeft verschillende hashtags over QAnon uit de zoekresultaten geblokkeerd.

 

Fusie van theorieën

Bovenstaande uitleg van de kern van de theorie is overigens een versimpeling. Je ziet dat er bij de QAnon-beweging al langere tijd een fusie gaande is met andere complottheorieën over bijvoorbeeld corona, de schadelijkheid van vaccinaties en 5G, de aanslagen van 11 september 2001 en de beschuldigingen aan het adres van Microsoft-oprichter Bill Gates. Volgens radicale QAnon denkers heeft hij opzettelijk het coronavirus laten verspreiden. Ten eerste om daar zelf rijk van te worden en ten tweede om via het vaccin microchips in ons bloed te brengen, waarmee wij als mens vervolgens getrackt kunnen worden.

Dat is niet een ‘niche’-gedachte. Uit een YouGov-peiling onder 1.640 mensen blijkt dat 44% van de Republikeinen werkelijk gelooft dat Microsoft-oprichter Bill Gates een massale vaccinatiecampagne tegen COVID-19 wil aangrijpen om microchips te implanteren. Dat is een ongekend hoog aantal, dat definitief invloed zal hebben op het aantal Amerikanen dat zich zal laten inenten met een Covid19-vaccin.

 

Pizzagate

De QAnon-beweging is gegroeid door de berichten van klokkenluider Q, de verspreiding van zijn boodschap op sociale media door aanhangers en de algoritmes van diezelfde sociale media (die een voorliefde hebben voor extreme meningen). De bodem voor het gedachtegoed is echter al veel eerder gelegd. Losjes gesteld zou je kunnen zeggen dat de beweging is begonnen met ‘Pizzagate’.

Meer weten over internet-cultuur, filterbubbels, social media, QAnon en digitalisering? Boek dan Jarno Duursma als spreker op je fysieke bijeenkomst of via een online lezing. Neem contact op.

 

Start Pizzagate

In maart van het jaar 2016 werd het persoonlijke e-mail account van John Podesta gehackt. Hij was de voorzitter van de Amerikaanse presidentiële campagne van Hillary Clinton in 2016. De verwachting werd toen breed gedragen dat zij de volgende Amerikaanse president zou worden. In oktober en november 2016 heeft WikiLeaks het bestand met deze e-mails online gepubliceerd.

Sommige e-mails gingen over een pizzarestaurant in Washington en in de verwijzingen naar hotdogs, pasta en pizza lazen sommige mensen bepaalde codewoorden voor pedofilie en mensenhandel. Het restaurant in Washington (Comet) was volgens hen een ontmoetingsplaats voor satanistisch kindermisbruik.

Deze theorie werd door sommigen als dermate geloofwaardig ervaren, dat een aanhanger ervan met een geweer richting het restaurant is gereden om daar op zoek te gaan naar de kelder waar het misbruik plaatsvond. Nadat hij de deur had kapotgeschoten – terwijl er gewoon bezoekers in het restaurant aanwezig waren – trof hij echter een stoppenkast aan: het gebouw had helemaal geen kelder. De man kreeg voor dit misdrijf vier jaar cel.

De beweringen achter Pizzagate zijn overigens op meerdere manieren ontkracht, maar ze hebben wel de kiem gelegd voor het idee dat er een netwerk is van machtige politici en elite die zich schuldig maken aan kindermisbruik. En QAnon borduurt daar dus op voort. (tekst loopt door onder de afbeelding)

Updates ontvangen?

Trending in Tech nieuwsbrief.

Meld je gratis aan en ontvang 6 van Jarno’s boeken in PDF.

Hapklaar Tech-nieuws voorzien van uitleg, duiding en context.

Waarom is de QAnon beweging zo succesvol?

Van een afstand bekeken zijn er volgens mij vier redenen aan te wijzen waarom deze theorie van QAnon op dit moment zo aanslaat.

1. Evolutionair bepaald

Allereerst is het denken in complotten evolutionair bepaald. Mensen zijn altijd op zoek naar patronen. Zo zitten wij in elkaar. Tevens zijn wij altijd op zoek naar dat wat gevaarlijk is. Mensen vinden het tevens moeilijk te accepteren dat de wereld heel complex is en gaan daarom automatisch op zoek is naar een versimpeling van de werkelijkheid. En een complottheorie zijn alle feiten zo in elkaar geschoven, dat het klopt. Een complottheorie is een bliksemafleider van onbehagen. Onbehagen over de overheid, onbehagen over de imperfectie van de mens en onbehagen dat het leven zowel heel complex is en tegelijkertijd een aaneenschakeling is van banale toevalligheden.

“Voor elk gevoel van onbehagen, is er een theorie.” quote Bie Vancraeyenest

Het liefst denken we dan ook nog in termen van goed en slecht. Een relatief vastomlijnd verhaal kan dan gaan aanvoelen als een nieuwe vorm van religie: het geeft houvast. En ik denk dat het gebrek aan houvast in de afgelopen maanden (Covid19) heeft geleid tot meer belangstelling voor het verhaal van QAnon.

En dat niet alleen: we hebben als mens ook last van ‘confirmation bias’: onze neiging om informatie te zoeken, te interpreteren, voorrang te geven en te herinneren die past bij onze eigen persoonlijke meningen en overtuigingen zoals die in de loop der tijd zijn gegroeid. We houden er als mensen gewoon niet zo van informatie tegen te komen die in tegenspraak is met de eigen ideeën.

Verder vermoed ik dat veel aanhangers van QAnon angstig zijn of zich zorgen maken over een wereld die steeds complexer wordt, steeds minder zekerheid biedt, waar globalisering toeneemt en sociale zekerheid en onderlinge cohesie worden afgebroken. Een wereld met meer individuele verantwoordelijkheden en een terugtrekkende overheid. Verslechterd onderwijs, steeds duurdere gezondheidszorg en onbetaalbare woningbouw. Een wereld waarin velen zich buitenspel gezet voelen.

2. Opkomst sociale media, internet, algoritmen

De tweede succesfactor van de groei van QAnon is de opkomst van het internet en sociale media. Want laten we eerlijk zijn: complottheorieën zijn van alle tijden, maar sinds de opkomst van internet en sociale media is het makkelijker toegang te krijgen tot bepaalde informatie en theorieën en twijfels te verspreiden.

Sociale mediaplatforms creëren filterbubbels: echoputten van het eigen gelijk. Slimme algoritmes schotelen hun bezoekers namelijk op basis van eerder bekeken video’s of andere online activiteiten steeds meer online content voor met vergelijkbare inhoud. Zo wordt de bezoeker constant bevestigd in de eigen ideeën. Kort gezegd: je klikt aan wat jou bevalt en vervolgens krijg je daar meer van. De rabbithole wordt dieper gegraven bij iedere aanbeveling die het algoritme je voorschotelt. En zoals ik al eerder aangaf: mensen hebben last van hun confirmation bias. Ze willen zelf ook informatie lezen wat hun ideeën onderschrijft.

Sociale mediaplatforms leveren een goed klimaat voor extreme opvattingen. De reden is dat mensen nu eenmaal langer blijven hangen bij extreme ideeën, controverses, sensatie, smeuïg nieuws met sappige details. De achterliggende algoritmes zijn heus niet bezig met de inhoud: ze willen gewoon dat mensen zo lang mogelijk op het platform blijven, zodat meer advertenties getoond kunnen worden. Extremere video’s zorgen ervoor dat mensen langer blijven hangen en sensationele video’s zijn daar dus heel erg geschikt voor. Op een bepaalde manier halen sociale media niet het beste in mensen naar boven.

En niet te vergeten: veel van de bedenkers en opkloppers van samenzweringstheorieën en smeuïg nieuws zijn op zoek naar clicks, volgers, status of hebben gewoon platte commerciële motieven. Dat zijn allemaal belangrijke drijfveren.

Groepsgevoel

Anyway, ook op een andere manier dragen sociale media bij aan het succes van QAnon en aanverwante theorieën. Via sociale media weet men elkaar te vinden. Men kan zich groeperen, elkaar voorzien van (opruiende) informatie en zaken onderling coördineren.
Deze gelijkgestemden worden vervolgens nieuwe sociale connecties en geven wellicht een groepsgevoel. Het groepsgevoel wordt ook versterkt omdat mensen elkaar onderling vinden in het idee dat zij ‘wakker’ zijn en de rest niet.

En bij QAnon is het spel-element ook nog een factor van belang in het succes. Je kunt je vastbijten in de raadsels. Achter je computer zitten en privédetective spelen. Iemand die ik ken zei ooit gekscherend “QAnon is het grootste wereldwijde gezelschapsspel voor volwassenen”. Het is een grap, maar bezit zeker een kern van waarheid. Q is een verhaallijn met raadsels, met onthullingen. Je wordt uitgenodigd om mee te denken, de puzzels op te lossen. En de volgende aflevering is nooit ver weg.

De mensen die in het pre-internet tijdperk op een verjaardagfeestje of in de kroeg aan het mopperen waren over de regering, het bedrijfsleven of de media en hun ‘andere geluid’ niet kwijt konden, vinden dus in de QAnon Facebook-groepen gelijkgestemden. In het geval van Q wordt het groepsgevoel nog eens versterkt door het motto #WWG1WGA (‘Where We Go One, We Go All’).

3. Trump zelf

De derde reden waarom de beweging en theorie van QAnon voet aan de grond krijgt, is de Amerikaanse president Trump zelf. Hij retweette berichten van profielen die gelieerd zijn aan QAnon en hij praat zelf vaak over de deep state en roept te pas en te onpas dat de mainstream media niet te vertrouwen is. Trump creëert op deze wijze dus het klimaat voor een alternatieve waarheid. En hij weet dat het werkt: Trump heeft immers zelf veel weerklank gevonden door de complottheorie te verspreiden dat Obama‘s geboorteakte niet echt was en zijn voorganger buiten de VS was geboren (en daarom nooit president had mogen worden, zoals de grondwet voorschrijft).

Meer weten over internet-cultuur, filterbubbels, social media, QAnon en digitalisering? Boek dan Jarno Duursma als spreker op je fysieke bijeenkomst of via een online lezing. Neem contact op.

4. Corona Pandemie

De vierde reden voor het succes van QAnon is de huidige coronapandemie, een grote gebeurtenis met bijzonder veel impact. Er zijn ontzettend veel vragen en mensen zijn bezorgd. Het lastige van de corona pandemie was ook dat er in het begin weinig bekend was over het ontstaan, het gevaar en de gevolgen. Dit informatievacuüm zorgde ervoor dat mensen die gaten zelf gingen opvullen met theorieën die aansluiten bij hun bestaande wereldbeeld. En nog een factor: mensen hebben de afgelopen maanden, vanwege de lockdown, de tijd gehad om achter hun computer te lezen en te doemscrollen. Op zoek naar ‘antwoorden’.

En in de hoofden van mensen moet zo’n grote gebeurtenis ook wel een grote oorzaak hebben. Dat dit virus is ontstaan in een slecht geventileerde veemarkt in Wuhan is dan ontoereikend. Het is te triviaal, teveel een simpel speling van het lot. Een grote gebeurtenis vraagt om een groot verhaal.

Mensen zijn dus op zoek naar houvast. En niet te vergeten: het coronavirus is onzichtbaar en complex. Mensen zien het niet, maar het heeft wel een hele grote invloed op ons leven. Het is een onzichtbare vijand waar relatief nog weinig over bekend is.  Een verhaal over de media, het bedrijfsleven en politieke elite die samenzweren zorgt dat de burger weer in control is. Het geeft houvast.

Daar komt bij: mensen merken terecht op dat sommige professionals (met zinnige informatie) die niet het reguliere etiket van ‘deskundige’ bezitten vaak niet worden gehoord. Ofdat zinnige berichten over corona worden verwijderd. Dat overheden zich opsluiten in hun ivoren toren van het eigen gelijk. Dat het RIVM kritiekloos gevolgd moest worden, ondanks dat hun inschattingen niet altijd waterdicht waren. Ook dat geeft wantrouwen.

Is QAnon gevaarlijk?

Is QAnon als beweging gevaarlijk? Het korte antwoord: dat zou zomaar kunnen zijn.

Vooropgesteld: ik ben een groot voorstander van kritisch denken. Van het proberen te achterhalen van de werkelijke beweegredenen van politici en van grote commerciële bedrijven. Van het niet klakkeloos aannemen van de informatie afkomstig van persberichten, persvoorlichters en woordvoerders. Van het besef dat egoïstische bedoelingen een kleine of grote rol kunnen spelen, die voortkomen uit ijdelheid of het verlangen naar geld en macht. Dat QAnon de politiek, politici en andere machtige instanties kritisch volgt hoeft op zich niet per definitie verkeerd te zijn, maar veel van de beweringen van QAnon zijn vergezocht. Maar dat maakt ze bepaald niet ongevaarlijk.


Wayfair

Begin juli 2020 dook op online forum Reddit bijvoorbeeld een samenzweringstheorie op over Wayfair, een Amerikaans meubelbedrijf. Volgens een QAnon-aanhanger zou het bedrijf een uitgebreide kinderhandel exploiteren, waarbij het kinderen in zijn industriële kasten verscheept en verkoopt. QAnon-aanhangers legden daarbij (onjuiste) verbanden tussen het (toevallige) feit dat sommige dure Wayfair-meubels naar meisjes zijn vernoemd en dat deze namen overeenkwamen met de namen van vermiste kinderen in de VS. In een mum van tijd begonnen QAnon aanhangers een uitgebreide, schadelijke online lastercampagne tegen Wayfair.

Ellen DeGeneres, Tom Hanks en Oprah Winfrey zijn inmiddels ook het doelwit geworden van geruchten en online agressie van QAnon-aanhangers. Ook deze beroemdheden worden beschuldigd van kinderhandel.

Bol.com en Lange Frans

En voor de mensen die nu denken dat het in Nederland wel meevalt met het QAnon complotdenken: recent sprak rapper en complotdenker Lange Frans de online winkelketen Bol.com aan op Twitter over een set kinderboeken met een erg hoge prijs (€2.331). De suggestie van Frans was dat je op Bol.com kinderen kunt bestellen, afgedekt als boekenset. Dat het ging om een boekenset van 170 boeken (=€ 13,71 per boek) deed er in het verhaal van Frans niet meer toe. Ook volgers van Lange Frans zagen een cover-up voor kinderhandel van het online warenhuis.

Binnenlandse terreurdreiging

En nog een stap verder: complottheorieën in het algemeen zijn niet ongevaarlijk, omdat deze gedachten en overtuigingen soms leiden tot geweld, laster, bedreigingen en ander crimineel gedrag. De FBI heeft QAnon in een interne memo niet voor niks geclassificeerd als een binnenlandse terreurdreiging.

In 2018 was er bijvoorbeeld een man in Californië die werd gearresteerd met bommateriaal in zijn bezit. Hij was van plan een bomaanval te plegen in Springfield om de Amerikaanse burger bewust te maken van Pizzagate.

Vorig jaar blokkeerde een gewapende QAnon-aanhanger de Hoover Dam, omdat hij wilde dat het ‘échte’ rapport over Hillary’s e-mails werd bekend gemaakt. Het ministerie van buitenlandse zaken had onderzoek gedaan naar de e-mails die Hillary Clinton op een privé-server had staan, maar hij vertrouwde de conclusie niet: dat zij geen ‘opzettelijke misstappen’ had begaan.

Recent drong een zwaarbewapende Canadees het terrein rondom de woning van de Canadese premier Justin Trudeau binnen. Ook hij was vermoedelijk geïnspireerd door de theorieën van QAnon.

Een ‘lone wolf’ is echter misschien nog niet eens het grootste gevaar. Het grootste gevaar vind ik het verlies van een gedeelde werkelijkheidsbeleving.

 

Update: 8chan administrator Ron Watkins verspreekt zich; het lijkt erop dat hij ‘Q’ is.

Donald Trump heeft in 2020 op de persbriefing van het Witte Huis een samenzweringstheorie genaamd QAnon stilzwijgend gesteund en beweerde dat QAnon volgelingen “van ons land houden” en “mij heel erg mogen”. In deze zelfde week heeft politica Marjorie Taylor Greene de Republikeinse nominatie gewonnen voor een congreszetel in de Amerikaanse staat Georgia. De politica is een fervent aanhanger van Qanon. Facebook heeft zeer recent een grote online groep verwijderd die gewijd was aan QAnon. In Nederland werd politicus Pieter Omtzigt belaagd door een groep demonstranten die ‘deep state’ en ‘satanisten’ naar hem riepen. Chrissy Teigen, een Amerikaans fotomodel, werd in oktober 2020 online geïntimideerd door QAnon-aanhangers nadat ze online had meegedeeld dat ze een miskraam had gekregen.

 

Conclusie complottheorieën en QAnon

Complottheorieën zijn van alle tijden. En verdraaid: soms zijn ze nog waar ook. Denk aan het Watergate-schandaal of de ontdekking dat de tabaksindustrie stelselmatig mistig heeft gedaan over het negatieve effect van roken op de volksgezondheid. Of denk aan de “sjoemelsoftware” affaire waarbij Volkswagen had gerommeld met de software om bij emissietesten betere testresultaten te behalen. Ook de geruchten dat Jeffrey Epstein een grote voorliefde had voor zeer jonge meisjes lijkt toch ook zeker niet ongegrond. Ook is er bewijs dat georganiseerd kindermisbruik voorkomt.

Mespunt aan waarheid

Het moeilijke aan dit onderwerp is dus ook dat er in veel theorieën een mespunt aan waarheid zit. Het klopt dat farmaceutische bedrijven stevig aan tafel zitten bij zorgverzekeraars en overheid. Het klopt dat het RIVM niet foutloos opereert. Het klopt dat we sommige vrijheden moeten inleveren door corona terwijl het nog niet eens bewezen is dat het helpt. Het klopt dat sommige wetenschappers die ‘onafhankelijk onderzoek’ doen worden betaald door de bedrijven die graag een positieve uitkomst willen. Het klopt dat traditionele media huiverig zijn om sommige nieuwsitems aan te raken die ‘controversieel’ zijn. Het klopt dat grote corporate bedrijven een PR budget hebben waar je u tegen zegt en dat we daarom vaak een gepolijst verhaal lezen of horen. Het klopt dat CEO’s van grote bedrijven wel heel erg makkelijk de weg kunnen vinden naar bewindslieden en ministers. Het klopt dat de NOS er ook wel eens naast zit en te snel onjuiste conclusies trekt. Het klopt dat journalisten soms ook niet uit hun wereldbeeld kunnen stappen.

Natuurlijk worden er afspraken gemaakt tussen grote bedrijven en politici, worden er deals gesloten met een inhoud waarvan we als burger waarschijnlijk met onze oren staan te klapperen. Er wordt valse propaganda verspreid, bijvoorbeeld de presentatie van Colin Powell voor de VN in 2003, die de inval in Irak moest rechtvaardigen. Achteraf bleek het verhaal slechts geconstrueerd om een aanval in Irak te rechtvaardigen.

We mogen best kritisch zijn op journalisten die een reportage maken over samenzweringstheorieën die uit artikelen (of demonstrerend publiek) de meest opvallende “gekkie” eruit plukken en daarover publiceren (en de zinnige opmerkingen buiten beschouwing laten). Zo plaatst de traditionele media met regelmaat berichten over de mening van extreme antivaxxers, terwijl er relatief weinig ruimte wordt ingeruimd voor zinnige kritische vragen.

Door extreme meningen een podium te geven, maak je de kloof tussen verschillende groepen groter.

We moeten kritisch zijn; bijvoorbeeld op machthebbers die een crisis zoals 11 september 2001 en meest recent nog de coronacrisis gebruiken om onze vrijheden te beperken. We moeten kritisch zijn op de spoedwet. Op de effectiviteit van de avondklok en het mondmasker in de strijd tegen corona. We moeten kritisch zijn op disfunctioneren binnen de overheid. Er zijn talloze voorbeelden van vooraanstaande politici en ambtenaren die fout op fout stapelen. Maar dan komt het moeilijke grijze gebied: waar eindigt het kritische denken en begint de ongefundeerde complottheorie?

Samenzweringstheorieën en onderzoeksjournalistiek

Maar je kunt er gewoon niet omheen: veel samenzweringstheorieën zijn niet het stralende voorbeeld van objectieve onderzoeksjournalistiek. Sterker nog: vaak zijn het verhalen die beredeneerd zijn vanuit een bepaald wereldbeeld. Dat is dus wat mij betreft ook de manke poot van veel samenzweringstheorieën: het is geen objectieve onderzoeksjournalistiek. Een theorie op zoek naar feiten. Soms vergezochte feiten.

Voor mensen die zó kritisch zijn op de overheid, traditionele media en wetenschap is er toch een  opvallende goedgelovigheid ten opzichte van ‘alternatieve feiten’ van bronnen die geen enkele track-record hebben in onderzoeksjournalistiek. Ook de opvallende goedgelovigheid ten opzichte van een mysterieuze ‘Q’. Waarvan het maar zeer de vraag is wie daarachter zit.

Begrijp me niet verkeerd: vanzelfsprekend mag je kritische vragen stellen. Maar dan moet je ook genoegen nemen met de antwoorden; ook als deze je niet aanstaan.

Maar dat lijkt maar niet te lukken. Bij de discussies op social media gaat het meer om het uiten van emoties dan om het verkrijgen van (nieuwe) inzichten. Dan wordt een onderling gesprek al snel een gesprek tussen doven.

Kijk bijvoorbeeld naar nieuws over corona. Er zijn inmiddels als best veel antwoorden op veel van de ‘kritische vragen’ die gesteld zijn door ‘kritische burgers’. In de traditionele media of in wetenschappelijke literatuur. Maar dan moet je deze antwoorden ook gewoon accepteren. Ook wanneer ze niet passen in je beeld. Of wanneer deze antwoorden ontkrachten dat er sprake is van en complot.

Of zoals de ‘kritische vragen’ over de zaak Joris Demmink, de secretaris-generaal van Justitie die in verband werd gebracht met pedofilie. Conclusie: Uitgebreid onderzocht. Niet schuldig. Klaar. Richt je energie op buurt-activiteiten, het helpen bij de voedselbank of als vrijwilliger bij Humanitas.

Geoliede Machine

En nog even een persoonlijke voetnoot. Wat ik ook moeilijk kan geloven is dat er een strak georganiseerd, waterdicht wereldwijd (deep state) netwerk is van politici, rijke elite, directeuren en media die allemaal geheime afspraken onderling hebben om criminele acties uit te voeren en te verdoezelen. Een netwerk van honderden, misschien wel duizenden mensen die effectief en in stilzwijgen samenwerken. Een geoliede machine waar nooit iemand uit de school klapt vanwege onderlinge vijandigheid, egoïsme, 15 minutes of fame of verschil van mening.

Ik ben als consultant bijzonder vaak actief geweest bij grote organisaties, zowel commercieel als overheid. Ik vond het juist treffend dat het overal rommelig was. Nergens goed en strak georganiseerd. Overal wel animositeit en schurende ego’s. Vooral hoog in de boom.

We zien zelfs op het allerhoogste niveau, namelijk rondom de Amerikaanse president Trump, dat de ene na de andere professional een boekje open doet of anoniem lekt. Dat er nog nooit een NOS medewerker, ambtenaar, politicus, directeur, bestuurder of andere ‘deep state medewerker’ last kreeg van gewetenswroeging (of een onderling conflict) en vervolgens uitgebreid uit de doeken deed welke misdaden de deep state begaat vind ik persoonlijk lastig te geloven. (Voor het gemak laat ik dan ook de mogelijkheid buiten beschouwing dat jaloerse ex-partners of wraakzuchtige broers of zussen loslippig hadden kunnen zijn.)

Gedeelde werkelijkheid

Zoals gezegd: het grootste gevaar van QAnon is dat het een forse aanslag is op onze gedeelde werkelijkheid. Deze gedeelde werkelijkheid hebben we nodig om tot oplossingen te komen voor prangende problemen. In Amerika gelooft 44% van de Republikeinen dat Bill Gates van Microsoft microchips wil plaatsen in het vaccin tegen corona om ons zo te kunnen blijven volgen.

Dat lijkt belachelijk, maar ook in Nederland krijgen dit soort ideeën voet aan de grond. Uit onderzoek van Trouw blijkt dat deze hypothese over microchips geloofwaardig of heel geloofwaardig wordt gevonden door 22 procent van de mensen die in 2017 PVV stemden. Onder SGP-stemmers is die score nog hoger: 29 procent vindt de stelling (heel) geloofwaardig. Dat is een risico, want wanneer een hoog percentage van de bevolking zich niet laat inenten tegen corona, krijg je geen groepsbescherming. En wat voor het coronavaccin geldt, geldt voor heel veel andere onderwerpen.. Samenzweringstheorieën belemmeren beleid, strategie, samenwerking en verbondenheid.

Ik zou willen zeggen tegen de overheid (of RIVM): nodig belangrijke influencers uit in het ziekenhuis om bekende misvattingen over corona met ze te bespreken. De overheid en journalisten van de traditionele media moeten proberen de band te herstellen tussen hen en de mensen die zijn afgedreven in hun alternatieve realiteit.

En misschien moet de overheid de traditionele media financieel veel sterker ondersteunen: het huidige verdienmodel van de journalistiek is immers een groot probleem: zinnige onderzoeksartikelen die zijn geschreven door gedegen journalisten, daar moet je voor betalen, maar de theorieën van Qanon en aanverwanten zijn gratis toegankelijk.

Maatschappelijke cohesie

Wanneer we als samenleving steeds meer mensen ‘verliezen’ die stellig geloven in een alternatieve werkelijkheid vol met criminele politici, pedofielen en een satan-aanbiddende elite, wordt onze maatschappelijke cohesie ondermijnd. En wanneer dit niet snel wordt opgelost is radicalisering de volgende stap. Met alle gevolgen van dien.

Een gedeelde werkelijkheid komt steeds verder van ons af te staan, als we vinden dat niet alleen de overheid en al haar instituties, maar ook de journalistiek en de wetenschap diep gewantrouwd dienen te worden. In een dictatoriaal geleid land is daar misschien iets voor te zeggen, maar niet in democratische rechtstaten met een langdurige en sterke traditie van vrijheid. Overheid, journalistiek, justitie en wetenschap zijn de fundamenten van onze vooruitgang. Dat betekent niet dat je ze niet kritisch mag benaderen, maar wel dat we waakzaam moeten zijn voor sommige destructieve krachten.

Een gedeelde werkelijkheid is de basis van onderlinge verbinding, de wens tot samenwerking, het creëren van oplossingen en uiteindelijk de totstandkoming van een maatschappij waarin vertrouwen de boventoon voert. Hierin is het ook mogelijk bestaande maatschappelijke weeffouten op te lossen. Zodat mensen zich niet meer buitenspel voelen staan en zich verbonden voelen met het onderlinge grotere geheel. Dan is je heil zoeken in onlogische, rare samenzweringstheorieën namelijk ook helemaal niet meer zo nodig.